Setsubun - Lễ Đuổi Ma Tại Nhật Bản: Hướng Dẫn Toàn Diện

Mỗi năm vào khoảng ngày 3 tháng 2, khắp nơi trên đất Nhật lại rộn ràng với tiếng hô vang "Oni wa soto! Fuku wa uchi!" - "Quỷ cút ra! May mắn vào!". Đó là lễ Setsubun (節分) - một trong những lễ hội truyền thống đặc sắc nhất của Nhật Bản, đánh dấu sự chuyển giao giữa các mùa và xua đuổi tà khí để đón nhận vận may cho năm mới. Nếu bạn đang sinh sống hoặc du lịch Nhật Bản vào thời điểm này, đây là trải nghiệm văn hóa không thể bỏ lỡ.

Setsubun Là Gì? Nguồn Gốc Và Ý Nghĩa

Tên gọi Setsubun (節分) trong tiếng Nhật có nghĩa là "phân chia mùa" - chỉ ngày chuyển tiếp giữa các mùa trong năm theo lịch truyền thống. Tuy nhiên, ngày nay Setsubun thường dùng để chỉ riêng lễ hội vào ngày 3 tháng 2, một ngày trước Risshun (立春) - ngày bắt đầu mùa xuân theo lịch âm dương truyền thống.

Theo cuốn sử sách Shoku Nihongi của Nhật Bản, nghi lễ Tsuina - tiền thân của Setsubun - đã được ghi chép lần đầu tiên vào năm 706, được tổ chức tại triều đình như một nghi lễ xua đuổi tà khí vào ngày cuối năm âm lịch. Đến thời kỳ Muromachi (1336-1573), Setsubun dần phát triển và lan rộng ra toàn xã hội với hình thức như ngày nay.

Ý nghĩa cốt lõi của Setsubun là thanh tẩy những điều xấu xa, bệnh tật và xui xẻo của năm cũ, đồng thời mời gọi phúc lành và may mắn cho năm mới. Đây là lễ hội mang tính gia đình sâu sắc, được tổ chức cả ở nhà lẫn tại các đền thờ, chùa chiền trên khắp đất nước.

Để hiểu thêm về các lễ hội và phong tục truyền thống Nhật Bản, bạn có thể tham khảo Hướng dẫn toàn diện về lễ hội Nhật Bản tại Japan Living Life.

Mamemaki - Nghi Lễ Ném Đậu Xua Đuổi Quỷ

Trọng tâm của Setsubun là nghi lễ Mamemaki (豆撒き) - tức "rải đậu" hay "ném đậu". Đây là phong tục độc đáo nhất và được mong đợi nhất của ngày lễ này.

Cách Thực Hiện Mamemaki

1. Chuẩn bị: Mua túi Fukumame (福豆 - đậu may mắn) - đậu tương rang - được bày bán tại hầu hết siêu thị và cửa hàng Nhật Bản từ đầu tháng 1.
2. Đeo mặt nạ Oni: Một thành viên trong gia đình (thường là bố) đeo mặt nạ Oni (鬼 - quỷ dữ) tượng trưng.
3. Ném đậu và hô vang: Các thành viên còn lại ném đậu vào "quỷ" đồng thời hô: "Oni wa soto! Fuku wa uchi!" (鬼は外！福は内！ - Quỷ cút ra! May mắn vào!).
4. Ném ra ngoài cửa: Sau đó ném đậu ra ngoài cửa nhà để xua đuổi tà khí khỏi ngôi nhà.
5. Ăn đậu cầu may: Cuối cùng, mỗi người ăn số hạt đậu bằng tuổi của mình (hoặc thêm 1 hạt) để cầu sức khỏe và may mắn suốt năm.

Theo Japan Guide, tập tục Mamemaki đã trở nên phổ biến rộng rãi từ thế kỷ 17 và hiện vẫn được thực hành bởi hàng triệu gia đình Nhật Bản.

Tại Sao Dùng Đậu Tương?

Trong tiếng Nhật, hạt đậu (豆 - mame) đồng âm với từ "ma-me" có nghĩa là "quỷ mắt" (魔目) hay "giết quỷ" (魔滅). Vì vậy, việc ném đậu vào quỷ được tin là có thể xua đuổi và tiêu diệt chúng. Hạt đậu rang cũng không nảy mầm được, tượng trưng cho việc ngăn chặn điều xấu nảy sinh.

Ehomaki - Cuộn Sushi Theo Hướng May Mắn

Bên cạnh Mamemaki, tập tục Ehomaki (恵方巻) là truyền thống phổ biến thứ hai của Setsubun, đặc biệt được ưa chuộng bởi giới trẻ Nhật Bản.

Ehomaki là cuộn sushi makizushi nguyên vẹn, không cắt, được ăn trong im lặng hoàn toàn trong khi mắt nhìn về hướng may mắn của năm (恵方 - Ehō). Hướng này thay đổi mỗi năm theo chu kỳ của 10 Can và 12 Chi trong hệ thống lịch âm dương.

Ý Nghĩa Của Ehomaki

• 7 loại nguyên liệu: Cuộn sushi truyền thống có 7 nguyên liệu tượng trưng cho 7 vị thần may mắn (Shichifukujin).
• Ăn nguyên cuộn: Không được cắt vì cuộn nguyên vẹn tượng trưng cho "mối nhân duyên không đứt đoạn".
• Im lặng khi ăn: Nói chuyện sẽ làm "may mắn chạy mất".
• Hướng may mắn 2025: Hướng Tây Tây Nam (西南西).

Tập tục Ehomaki ban đầu xuất phát từ vùng Kansai (Osaka) vào thế kỷ 19, được thương nhân địa phương thực hành. Đến những năm 1990, các chuỗi cửa hàng tiện lợi như 7-Eleven đã quảng bá mạnh mẽ tập tục này, khiến nó lan rộng ra toàn quốc.

Hiiragi Iwashi - Trang Trí Xua Đuổi Quỷ

Một phong tục Setsubun ít được biết đến hơn nhưng không kém phần thú vị là Hiiragi Iwashi (柊鰯) - trang trí truyền thống treo trước cửa nhà để ngăn chặn quỷ dữ xâm nhập.

Hiiragi Iwashi bao gồm:

• Đầu cá mòi (iwashi) nướng: Mùi hôi của cá nướng được tin là xua đuổi quỷ dữ.
• Cành lá nhựa ruồi (hiiragi): Gai nhọn của lá nhựa ruồi sẽ đâm vào mắt quỷ nếu chúng cố xâm nhập.
• Cách làm: Cắm đầu cá mòi vào cành lá nhựa ruồi và treo trước cửa chính.

Tập tục này phản ánh tín ngưỡng dân gian cổ xưa của Nhật Bản về việc sử dụng mùi nặng và vật sắc nhọn để chống lại tà ma. Mặc dù ít phổ biến hơn trong xã hội hiện đại, nhiều gia đình truyền thống vẫn duy trì phong tục này.

Nếu bạn muốn khám phá thêm về văn hóa và phong tục truyền thống Nhật Bản, hãy xem Hướng dẫn về các mùa và sự kiện truyền thống Nhật Bản tại Living in Nihon.

Để hiểu sâu hơn về văn hóa Nhật Bản cho người nước ngoài, bạn cũng nên tìm hiểu về các ngày lễ và truyền thống khác trong năm.

Lễ Setsubun Tại Đền Chùa - Nơi Tham Dự Tốt Nhất

Ngoài việc tổ chức ở nhà, Setsubun còn được ăn mừng hoành tráng tại các đền Shinto và chùa Phật giáo trên khắp Nhật Bản. Đây là cơ hội tuyệt vời cho người nước ngoài trải nghiệm văn hóa Nhật Bản đích thực.

Những Địa Điểm Nổi Tiếng Nhất

1. Chùa Senso-ji (Asakusa, Tokyo) Đây là một trong những sự kiện Setsubun lớn nhất Nhật Bản, thu hút gần 100.000 người tham dự mỗi năm. Các nhà sư, nghệ nhân nổi tiếng và đôi khi cả diễn viên, ca sĩ nổi tiếng sẽ ném đậu và quà từ sân khấu cao xuống đám đông.

2. Đền Naritasan Shinshoji (Narita, Chiba) Nổi tiếng với sự tham gia của các võ sĩ sumo và nghệ sĩ nổi tiếng. Đặc biệt, đền Narita không ném đậu ra ngoài mà chỉ ném đậu vào trong với câu "Fuku wa uchi!" - chỉ mời phúc lành vào, không đuổi quỷ ra ngoài.

3. Đền Yoshida (Kyoto) Lễ Setsubun tại đền Yoshida nổi tiếng là lớn nhất Kansai, kéo dài 3 ngày với nhiều nghi lễ truyền thống.

4. Đền Ikuta (Kobe) Nổi tiếng với nghi lễ đốt lửa và hành lễ truyền thống đặc sắc.

Theo Arigato Japan Travel, việc tham dự Setsubun tại các đền lớn là trải nghiệm không thể quên đối với người nước ngoài sống tại Nhật Bản.

Hướng Dẫn Tham Gia Setsubun Cho Người Nước Ngoài

Nếu đây là lần đầu bạn trải nghiệm Setsubun tại Nhật Bản, dưới đây là những điều cần biết:

Những Thứ Cần Chuẩn Bị

• Mua Fukumame: Tìm mua túi đậu tương rang tại các siêu thị (AEON, Ito Yokado), cửa hàng tiện lợi (7-Eleven, FamilyMart, Lawson) từ đầu tháng 1. Giá thường từ 100-300 yên một túi.
• Mua mặt nạ Oni: Nhiều siêu thị bán bộ kit Setsubun bao gồm mặt nạ và đậu.
• Đặt hoặc mua Ehomaki: Có thể đặt trước tại siêu thị hoặc mua sẵn tại cửa hàng tiện lợi vào ngày 3/2.
• Kiểm tra hướng may mắn: Tra Google "Ehomaki direction 2025" để biết hướng ăn đúng cho năm đó.

Những Điều Nên Và Không Nên

Nên làm:

• Tham gia sự kiện công cộng tại đền chùa địa phương - thường miễn phí và rất vui.
• Cố gắng bắt được đậu do các người nổi tiếng ném tại đền (mang lại may mắn!).
• Thử ăn Ehomaki đúng cách: quay mặt đúng hướng, ăn trong im lặng, ăn hết nguyên cuộn.

Không nên làm:

• Nói chuyện khi đang ăn Ehomaki.
• Để đậu còn dư bên trong nhà sau lễ (nên dọn sạch).
• Bỏ lỡ cơ hội tham dự ít nhất một lễ Setsubun tại đền chùa trong thời gian sống ở Nhật.

Nếu bạn mới đến Nhật, việc tham gia các lễ hội địa phương là cách tuyệt vời để hòa nhập với cộng đồng. Hãy tham khảo thêm hướng dẫn về văn hóa Nhật Bản và chi phí sinh hoạt tại Nhật Bản để chuẩn bị tốt hơn cho cuộc sống tại đây.

Setsubun Trong Bối Cảnh Hiện Đại - Những Thay Đổi Và Tranh Luận

Mặc dù Setsubun là lễ hội truyền thống lâu đời, nó vẫn tiếp tục biến đổi theo thời gian và đặt ra một số vấn đề xã hội thú vị.

Ehomaki Và Vấn Đề Lãng Phí Thực Phẩm

Sự phổ biến của Ehomaki do các chuỗi cửa hàng tiện lợi thúc đẩy đã dẫn đến tình trạng sản xuất thừa và lãng phí thực phẩm đáng kể. Hàng năm, hàng triệu cuộn Ehomaki không bán được bị tiêu hủy, gây ra làn sóng chỉ trích và áp lực buộc các nhà bán lẻ phải kiểm soát lượng sản xuất tốt hơn. Đây là một trong những vấn đề môi trường và xã hội nổi bật tại Nhật Bản mỗi mùa Setsubun.

Đậu Phộng Thay Cho Đậu Tương

Ở một số vùng Nhật Bản, đặc biệt là vùng Hokkaido, Tohoku và Kyushu, người ta dùng đậu phộng (lạc) thay cho đậu tương để ném. Lý do thực tế: đậu phộng có vỏ, dễ nhặt hơn và vẫn ăn được sau khi ném. Đây là biến thể vùng miền thú vị phản ánh sự đa dạng trong phong tục của Nhật Bản.

Setsubun Với Người Dị Ứng Đậu

Đây là vấn đề thực tiễn quan trọng cho người nước ngoài: nếu bạn hoặc con bạn dị ứng đậu tương, cần thận trọng trong mùa Setsubun vì đậu rang được bán, phân phát và ném ở khắp nơi, kể cả các sự kiện công cộng.

Theo thông tin từ Nippon.com, Setsubun vẫn là một trong những lễ hội được người Nhật yêu thích nhất, với hơn 80% gia đình Nhật Bản vẫn duy trì ít nhất một phong tục của lễ hội này.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Setsubun

Setsubun có phải ngày nghỉ lễ tại Nhật không? Không. Setsubun không phải ngày lễ quốc gia, vì vậy công ty, trường học vẫn hoạt động bình thường. Tuy nhiên, đây là sự kiện văn hóa được nhiều nơi tổ chức.

Người nước ngoài có thể tham gia không? Hoàn toàn có thể! Các sự kiện Setsubun tại đền chùa công cộng mở cửa cho tất cả mọi người. Người Nhật cũng rất vui khi thấy người nước ngoài tham gia các phong tục truyền thống của họ.

Nếu không tìm được đậu tương rang thì sao? Bạn có thể tự rang đậu tương khô tại nhà, hoặc dùng đậu phộng như một số vùng ở Nhật. Quan trọng nhất là tinh thần tham gia.

Setsubun được tổ chức vào ngày nào chính xác? Thường là ngày 3 tháng 2, nhưng đôi khi là ngày 2 hoặc 4 tháng 2 tùy năm, do cách tính ngày theo lịch thiên văn. Năm 2025 là ngày 3 tháng 2.

Kết Luận

Setsubun là cầu nối tuyệt vời giữa truyền thống nghìn năm và cuộc sống hiện đại của người Nhật. Từ nghi lễ Mamemaki xua đuổi quỷ dữ, đến phong tục Ehomaki ăn sushi theo hướng may mắn, hay trang trí Hiiragi Iwashi bảo vệ ngôi nhà - mỗi tập tục đều mang vẻ đẹp văn hóa riêng và ý nghĩa sâu sắc.

Đối với người nước ngoài sinh sống tại Nhật Bản, Setsubun là cơ hội hiếm có để thực sự hòa mình vào văn hóa Nhật, kết nối với hàng xóm và đồng nghiệp, và cảm nhận sức sống của một nền văn hóa đã gìn giữ truyền thống qua hàng thế kỷ.

Hãy chuẩn bị sẵn túi đậu Fukumame, đặt trước Ehomaki yêu thích của bạn, và sẵn sàng hô vang "Oni wa soto! Fuku wa uchi!" - chào đón mùa xuân và may mắn mới!

Bạn cũng có thể khám phá thêm về các lễ hội và văn hóa Nhật Bản và tìm hiểu về chi phí sinh hoạt tại Nhật để chuẩn bị tốt nhất cho cuộc sống ở đất nước mặt trời mọc này.

Nguồn tham khảo: Japan Guide - Setsubun | Arigato Japan | Nippon.com | WOM Japan