Thiên Tai và An Toàn tại Nhật Bản: Hướng Dẫn Toàn Diện cho Người Nước Ngoài

Nhật Bản là một trong những quốc gia đẹp đẽ và hiện đại nhất thế giới, nhưng đồng thời cũng là đất nước phải đối mặt với nhiều loại thiên tai nhất. Nằm trên giao điểm của 4 mảng kiến tạo địa chất lớn, Nhật Bản hứng chịu khoảng 2.000 trận động đất mỗi năm cùng với bão lụt, sóng thần và núi lửa. Đối với người nước ngoài đang sống hoặc làm việc tại Nhật, việc hiểu rõ các loại thiên tai và cách chuẩn bị ứng phó là điều không thể thiếu để bảo vệ bản thân và gia đình.

Bài viết này sẽ cung cấp thông tin toàn diện về thiên tai tại Nhật Bản, hệ thống cảnh báo, cách chuẩn bị túi khẩn cấp, và các bước cần thực hiện khi thiên tai xảy ra — tất cả dành riêng cho cộng đồng người Việt và người nước ngoài sinh sống tại Nhật.

Các Loại Thiên Tai Phổ Biến tại Nhật Bản

Nhật Bản phải đối mặt với nhiều loại thiên tai khác nhau tùy theo mùa và vùng địa lý. Dưới đây là tổng quan về các mối nguy hiểm chính mà người nước ngoài cần nắm rõ:

Động Đất (地震 - Jishin)

Đây là loại thiên tai phổ biến và nguy hiểm nhất tại Nhật Bản. Năm 2024 ghi nhận hơn 1.563 trận động đất từ độ lớn 4 trở lên. Trận động đất Noto năm 2024 (M7.6) đã khiến 703 người thiệt mạng và gây hư hại cho khoảng 100.000 tòa nhà. Các nhà khoa học ước tính xác suất 70-80% một trận động đất cường độ 8-9 độ Richter sẽ xảy ra tại máng Nankai trong vòng 30 năm tới.

Phản ứng đúng khi động đất:

• Trong nhà: Chui xuống gầm bàn, bảo vệ đầu và cổ, giữ chặt chỗ trú ẩn
• Ngoài trời: Tránh xa tòa nhà, cột điện và vật dễ rơi
• Sau khi rung chấn dừng: Tắt ga, mở cửa thoát hiểm, dùng cầu thang bộ (không dùng thang máy)
• Gần biển: Ngay lập tức di chuyển lên vùng cao đề phòng sóng thần

Sóng Thần (津波 - Tsunami)

Sóng thần thường đi kèm với các trận động đất mạnh ở ngoài khơi. Khi nước biển rút nhanh bất thường tại bãi biển, đó là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Trận sóng thần năm 2011 sau động đất Tohoku (M9.0) đã giết chết gần 20.000 người và gây ra thảm họa hạt nhân Fukushima. Khi có cảnh báo sóng thần, hãy lập tức di tản lên nơi cao hơn 10 mét so với mực nước biển.

Bão (台風 - Taifu)

Mùa bão tại Nhật kéo dài từ tháng 7 đến tháng 10, với 25-30 cơn bão hình thành ở Tây Thái Bình Dương mỗi năm và 3-5 cơn đổ bộ hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến Nhật Bản. Okinawa thường hứng chịu 7-8 cơn bão mỗi năm. Khác với động đất, bão có thể dự báo trước vài ngày, giúp người dân có thời gian chuẩn bị.

Lũ Lụt và Sạt Lở Đất

Mùa mưa (tsuyu) từ tháng 6 đến tháng 9 gây ra lũ lụt và sạt lở đất, đặc biệt nguy hiểm ở các vùng núi và ven sông. Năm 2018, lũ lụt ở miền Tây Nhật Bản làm 237 người thiệt mạng tại 15 tỉnh, với một số khu vực nhận hơn 1.000mm mưa chỉ trong 72 giờ.

Núi Lửa

Nhật Bản có 111 núi lửa đang hoạt động, chiếm khoảng 10% tổng số núi lửa trên thế giới. Núi Fuji — biểu tượng của Nhật Bản — vẫn được xem là núi lửa đang hoạt động. Năm 2014, núi Ontake bùng phát đột ngột khiến 63 người leo núi thiệt mạng dù trước đó được xếp loại "rủi ro thấp".

Hệ Thống Cảnh Báo Thiên Tai của Nhật Bản

Nhật Bản có một trong những hệ thống cảnh báo thiên tai tiên tiến nhất thế giới. Hiểu rõ hệ thống này sẽ giúp bạn phản ứng kịp thời khi nguy hiểm xảy ra.

Hệ Thống J-Alert và Cảnh Báo 5 Cấp

Chính phủ Nhật Bản áp dụng hệ thống cảnh báo sơ tán 5 cấp độ:

Cấp độ 4 là ngưỡng quan trọng nhất — khi nhận được cảnh báo cấp 4, bạn phải sơ tán ngay lập tức, không chần chừ.

Cảnh báo được phát qua nhiều kênh: loa phát thanh ngoài trời, tin nhắn J-Alert đến điện thoại di động, NHK TV/Radio, và các ứng dụng thiên tai.

Ứng Dụng Cần Cài Đặt Ngay

Là người nước ngoài tại Nhật, hãy cài đặt các ứng dụng thiết yếu sau:

• Safety Tips (無料): Ứng dụng chính thức hỗ trợ 14 ngôn ngữ, gửi thông báo đẩy về động đất, sóng thần, bão và các cảnh báo khẩn cấp khác. Đây là ứng dụng quan trọng nhất bạn cần có.
• NHK World-Japan: Tin tức bằng tiếng Anh và nhiều ngôn ngữ khác về tình hình thiên tai
• Yahoo!防災速報: Cảnh báo thiên tai theo vị trí địa lý thực tế của bạn
• Yurekuru Call: Cảnh báo động đất trước khi rung chấn đến nơi bạn đang ở

Để biết thêm về cuộc sống và cách chuẩn bị khi sống tại Nhật, hãy tham khảo hướng dẫn hệ thống y tế Nhật Bản dành cho người nước ngoài và chi phí sinh hoạt hàng tháng tại Tokyo.

Chuẩn Bị Túi Khẩn Cấp (非常用持ち出し袋)

Mỗi hộ gia đình tại Nhật, kể cả người nước ngoài, nên chuẩn bị sẵn một túi khẩn cấp. Túi này phải đủ nhỏ để mang theo khi sơ tán nhưng đủ đầy đủ để sinh tồn ít nhất 3-7 ngày.

Danh Sách Vật Dụng Cần Thiết

Thực phẩm và nước uống:

• Nước uống: 3 lít/người/ngày, dự trữ tối thiểu 3 ngày (tốt nhất 1 tuần)
• Thực phẩm không cần nấu hoặc dễ chế biến: bánh mì khô, cơm sấy, đồ hộp
• Dụng cụ mở hộp và dao đa năng

Đồ dùng thiết yếu:

• Đèn pin và pin dự phòng (hoặc đèn phát tay)
• Radio chạy pin để nhận tin tức khi mất điện
• Sạc dự phòng điện thoại (power bank)
• Bật lửa và nến
• Còi khẩn cấp để tìm kiếm cứu nạn

Giấy tờ quan trọng (bản sao):

• Hộ chiếu và thẻ cư trú (Zairyu Card)
• Thẻ bảo hiểm y tế
• Danh sách liên lạc khẩn cấp (viết tay, không chỉ lưu điện thoại)
• Thông tin thuốc đang dùng bằng tiếng Nhật và tiếng Anh

Tiền mặt: Rút trước một khoản tiền nhỏ (tiền lẻ), vì ATM thường ngừng hoạt động sau thiên tai.

Thuốc men: Thuốc theo đơn đủ dùng 1 tuần, thuốc cảm cúm, băng gạc sơ cứu.

Để hiểu thêm về các thủ tục hành chính khi sống tại Nhật, bạn nên đọc bài về cách mở tài khoản ngân hàng tại Nhật Bản để chuẩn bị trước khi thiên tai xảy ra.

Nơi Sơ Tán và Quyền Lợi của Người Nước Ngoài

Khi thiên tai xảy ra, bạn có thể và hoàn toàn được phép sử dụng các cơ sở sơ tán do chính quyền địa phương chỉ định.

Các Loại Nơi Sơ Tán

• 指定緊急避難場所 (Shitei Kinkyū Hinanbasho): Điểm sơ tán khẩn cấp ngay lập tức — thường là công viên, trường học, trung tâm cộng đồng. Dùng khi cần thoát khỏi nguy hiểm ngay.
• 指定避難所 (Shitei Hinanjo): Nơi ở tạm thời sau thiên tai — có thể ở lại nhiều ngày đến nhiều tuần.

Người nước ngoài có quyền bình đẳng khi sử dụng các nơi sơ tán này, bất kể quốc tịch. Hãy mang theo hộ chiếu hoặc thẻ cư trú khi đến nơi sơ tán.

Tìm Nơi Sơ Tán Gần Nhất

1. Tra cứu trang web của chính quyền thành phố/quận nơi bạn sinh sống
2. Sử dụng ứng dụng Safety Tips để xem bản đồ nơi sơ tán
3. Truy cập cổng thông tin Hazard Map Portal (disaportal.gsi.go.jp) để xem bản đồ rủi ro thiên tai

Hỗ Trợ Sau Thiên Tai cho Người Nước Ngoài

Sau thiên tai, người nước ngoài cư trú hợp pháp tại Nhật được hưởng các chính sách hỗ trợ:

• Chứng nhận thiệt hại (Risai Shōmei) để được hỗ trợ tài chính
• Nhà ở tạm thời (nếu nhà bị hư hại nặng)
• Hỗ trợ thực phẩm và nhu yếu phẩm tại nơi sơ tán
• Thông tin đa ngôn ngữ qua Trung tâm thông tin quốc tế địa phương

Tìm hiểu thêm về các quyền và nghĩa vụ khi sinh sống tại Nhật tại hướng dẫn hệ thống lương hưu Nhật Bản và hệ thống thuế Nhật Bản.

Chuẩn Bị Theo Từng Loại Thiên Tai

Mỗi loại thiên tai đòi hỏi sự chuẩn bị và phản ứng khác nhau. Dưới đây là hướng dẫn cụ thể:

Ứng Phó với Bão Typhoon

Bão là loại thiên tai có thể dự báo trước, nên bạn có thời gian chuẩn bị:

Trước khi bão đến (2-3 ngày trước):

• Dự trữ thực phẩm, nước uống và pin dự phòng
• Thu dọn đồ vật ngoài ban công (tránh bay theo gió)
• Gia cố cửa sổ bằng băng dính chống vỡ
• Đổ đầy bồn tắm để dự trữ nước

Trong khi bão:

• Ở trong nhà, tránh xa cửa sổ
• Không ra ngoài đường dù bão có vẻ đã lặng (có thể đang ở mắt bão)
• Theo dõi tin tức liên tục

Sau bão:

• Chú ý nguy cơ lũ lụt và sạt lở đất vẫn còn cao
• Không lái xe qua đường ngập

Ứng Phó với Lũ Lụt và Sạt Lở Đất

Nếu bạn sống gần sông hoặc vùng đồi núi, hãy:

• Kiểm tra bản đồ rủi ro lũ lụt của khu vực trước khi thuê nhà
• Sơ tán ngay khi nhận được cảnh báo cấp 3 trở lên
• Tuyệt đối không đi qua đường ngập nước

Mùa Tuyết (Vùng Đông Bắc và Hokkaido)

Khu vực Hokuriku nhận 7-8 mét tuyết mỗi mùa đông. Nếu sống ở những vùng này:

• Chuẩn bị xẻng tuyết và muối rải đường
• Kiểm tra định kỳ tải trọng tuyết trên mái nhà
• Đi lại cẩn thận để tránh té ngã trên băng

Để tìm hiểu thêm về sự chuẩn bị toàn diện khi sinh sống tại Nhật, bạn có thể đọc thêm tại Living in Nihon — Hướng dẫn phòng chống thiên tai và khẩn cấp tại Nhật và Japan Living Life — Hướng dẫn an toàn và chuẩn bị khẩn cấp.

Số Điện Thoại Khẩn Cấp và Thông Tin Liên Lạc

Hãy lưu các số điện thoại này vào điện thoại và viết ra giấy ngay bây giờ:

Đường dây 171 — Bảng tin nhắn thảm họa: Khi thiên tai lớn xảy ra, mạng điện thoại thường quá tải. Dịch vụ 171 cho phép bạn ghi lại tin nhắn thoại để người thân có thể nghe. Đây là kênh liên lạc rất quan trọng.

Đăng ký với đại sứ quán: Hãy đăng ký thông tin liên lạc với Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật để nhận thông báo khẩn cấp khi cần thiết.

Cụm Từ Tiếng Nhật Cần Biết Trong Tình Huống Khẩn Cấp

• 避難所はどこですか？ (Hinanjo wa doko desu ka?) — Nơi sơ tán ở đâu?
• 助けてください！ (Tasukete kudasai!) — Hãy giúp tôi!
• 救急車を呼んでください (Kyūkyūsha wo yonde kudasai) — Hãy gọi xe cấp cứu
• 火事です！ (Kaji desu!) — Có hỏa hoạn!
• 水をください (Mizu wo kudasai) — Cho tôi xin nước

Chuẩn Bị Lâu Dài: Sống An Toàn tại Nhật

Ngoài việc chuẩn bị túi khẩn cấp và cài đặt ứng dụng, có một số bước quan trọng bạn nên thực hiện ngay từ khi mới đến Nhật:

Kiểm Tra Rủi Ro Khu Vực Sinh Sống

Trước khi thuê nhà hoặc mua bất động sản, hãy:

• Tra cứu Hazard Map (ハザードマップ) của khu vực trên cổng thông tin chính phủ
• Kiểm tra xem tòa nhà có được xây sau năm 1981 không (tiêu chuẩn chống động đất mới được áp dụng từ năm đó)
• Tránh các khu vực đất lấp và gần bờ biển nếu lo ngại về hóa lỏng đất (Liquefaction) khi động đất

Tham khảo bài viết người nước ngoài có thể mua nhà tại Nhật Bản không để hiểu thêm về các tiêu chí lựa chọn nhà an toàn.

Tham Gia Diễn Tập Thiên Tai

Mỗi năm vào ngày 1 tháng 9 (Ngày Phòng Chống Thiên Tai — 防災の日), nhiều khu phố và cơ quan tổ chức diễn tập sơ tán. Người nước ngoài hoàn toàn có thể và nên tham gia. Đây là cơ hội tuyệt vời để:

• Tìm hiểu vị trí nơi sơ tán gần nhất
• Thực hành quy trình sơ tán
• Gặp gỡ hàng xóm và tăng cường kết nối cộng đồng

Trao Đổi với Hàng Xóm

Hàng xóm người Nhật là nguồn hỗ trợ vô giá trong thiên tai. Hãy giới thiệu bản thân, hỏi thăm về các quy trình sơ tán địa phương, và trao đổi số điện thoại liên lạc.

Nhật Bản có thể là đất nước nhiều thiên tai, nhưng cũng là quốc gia có sự chuẩn bị và ứng phó thiên tai tốt nhất thế giới. Với sự chuẩn bị đúng đắn — từ việc cài đặt ứng dụng Safety Tips, chuẩn bị túi khẩn cấp, đến hiểu rõ hệ thống cảnh báo 5 cấp — bạn hoàn toàn có thể sống an toàn và yên tâm tại Nhật Bản.

Đừng chờ đến khi thiên tai xảy ra mới chuẩn bị. Hãy bắt đầu ngay hôm nay, bởi sự chuẩn bị kỹ lưỡng có thể là sự khác biệt giữa an toàn và nguy hiểm.

Tìm hiểu thêm về cuộc sống tại Nhật qua bài viết về văn hóa làm việc tại công ty Nhật Bản và hệ thống tàu điện Nhật Bản cho người mới.

Nguồn tham khảo: Guidable Japan — Natural Disasters for Foreigners | Japan Remotely — Disaster Planning Guide | JNTO Safety Tips